Actueel > Verhalen uit het veld > Vluchtelingen in Kenia

Vluchtelingen in Kenia

Medewerkster Henja Visser reisde in mei 2008 naar Kenia. Zij bezocht de slachtoffers van het geweld na de verkiezingen eind december. De Keniaanse overheid wil versnelde terugkeer van de vluchtelingen. Kerk in Actie biedt hulp via lokale kerken. Henja schreef haar ervaringen op in een indringend dagboek.

Henja Visser, medewerkster ICCO en Kerk in Actie

Zondag 11 mei 2008
Maandag 12 mei 2008
Dinsdag 13 mei 2008
Woensdag 14 mei 2008
Verhalen van vluchtelingen

Vluchtelingenkamp in Kenia

Zondag 11 mei 2008 - Een wandeling door Eldoret

Afschuwelijke gebeurtenissen in Eldoret
Vanaf het terrein van de "Gereformeerde Kerk" in Eldoret loop ik door de stad. Mijn hoofd nog vol van de verhalen die ik zo juist hoorde van de uitgezonden GZB-medewerkers. Ook de beelden van het afgebrande conferentiecentrum van de Gereformeerde Kerk staan nog scherp op mijn netvlies. Lopend over straat ben ik mij zeer bewust van het ongelofelijke gegeven dat in deze straten nog geen 5 maanden geleden er mensen met machetes werden gedood en sommigen levend verbrand alleen omdat ze van een andere stam waren. Afschuwelijk! Ik vraag me af wat de jonge mannen toen deden die ik nu op straat zie kletsen, lachen, handelen enz. Onderweg verbaas ik mij over de bloemrijke namen die de vele kerken hier hebben, de "Happy church" en ook de "Great Harvest Prayer Palace Church". Als ik opzij kijk om de Palace Church te zien zie ik slechts een hoop verbrandde resten.

Keniaanse overheid wil snelle terugkeer vluchtelingen
Ik denk aan het initiatief van de overheid om vluchtelingen zo snel mogelijk weer terug te krijgen naar de plaatsen waar men vandaan kwam. De overheid hoopt dat alle kampen zeer binnenkort verleden tijd zijn en is daartoe actief mensen aan het terugbrengen naar hun plaatsen. Het lijkt bizar; waar moeten ze beginnen als hun huis of winkeltje er niet meer staat? Als hun land misschien al wordt gebruikt door anderen? En hoe degenen onder ogen te komen die hen nog niet lang geleden hebben verdreven met gebruik van veel geweld? Hoezo, vertrouwen hebben in de grote politieke leiders dat er nu verzoening heeft plaatsgevonden en dat iedereen nu weer vreedzaam naast elkaar kan leven? De overheid gaat er van uit dat mensen terugkunnen als er maar voldoende politie ingezet wordt. Zal de extra ingezette politie bescherming bieden? Aanwezigheid van politie hielp niet in januari...zou dat nu wel gaan werken?

Vluchtelingen zijn bang om terug te gaan
Nee... Het is duidelijk dat er veel en veel meer moet gaan gebeuren, dat blijkt ook wel uit het gegeven dat veel vluchtelingen niet mee willen werken aan het initiatief van de overheid. Deze problemen zijn te groot en helaas ook niet zomaar van vandaag of gisteren. Er kan niet zomaar zand over, dat is een garantie dat het geweld terug zal komen en misschien nog wel veel erger. Deze problemen moeten door de Kenianen zelf ter hand worden genomen. Buitenlands geld kan bijdragen, maar de buitenlanders kunnen de heling, de verzoening en de oplossingen niet brengen...

Vluchtelingen zijn bang om terug te gaan naar hun eigen dorpen

Keniaanse kerken werken aan vrede en verzoening
Enkele van de grootste kerken van Eldoret slaan de handen in elkaar om deze uitdaging het hoofd te bieden. Door alles heen hebben zij hoop en vertrouwen, daar waar zij kunnen werken zij al aan verzoening. De Anglicaanse kerk, de Hervormde Kerk en de Presbyteriaanse kerk in dit zwaar aangedane gebied, willen gezamenlijk een programma voor vredesopbouw opzetten. De noodzaak hiertoe is heel hoog en zij zijn degenen die hierin resultaten kunnen boeken.

Maandag 12 mei 2008 Welkom thuis?

Gedwongen terugkeer van vluchtelingen
Voor vandaag gaan we enkele vluchtelingenkampen bezoeken. Dominee Maritime Rirei (van onze partner de Anglicaanse kerk) en Jurjen de Groot (GZB uitgezonden medewerker bij de Hervormde Kerk) gingen met ons mee. We gingen naar Burnt Forest, een gebied waar ook bij eerdere gelegenheden in de geschiedenis veel vluchtelingen ontstonden.

De gevaren en moeilijkheden begin januari
Rijdend over de weg van Eldoret naar Burnt Forest vertellen dominee Rirei en Jurjen over hoe het begin januari was om over deze weg te rijden. Het was nagenoeg onmogelijk! Jongeren hadden wegversperringen opgeworpen en vroegen geld of wilden weten bij welke groep je hoorde. De kerk moest zich er een weg doorheen praten om met hulp bij de slachtoffers te komen. Ook zagen ze vrouwen en kinderen in ontreddering vluchten en gedode slachtoffers van geweld langs de weg liggen....

Vluchtelingenkamp in Burnt Forest
We komen aan bij het grootste kamp in Burnt Forest, ongeveer 5000 mensen. Het maakt een goed georganiseerde indruk, mensen wachten in een rij bij de tent die als kliniek dient. De vluchtelingen wonen niet in echte tenten maar vooral in zelfgebouwde hutjes van golfplaten en zeil. De vloer is van een soort klei. Er zijn kanalen gegraven om water weg te laten lopen. We ontmoeten dominee Chege, de voorganger van de Hervormde kerk in Rurigi. Hij heeft met zijn hele dorpsgemeenschap zijn gebied moeten verlaten. Alles in hun dorp is afgebrand.... We wurmen ons in het hutje van een evangelist en praten over hetgeen de mensen doormaken. Er is erg weinig leefruimte in de hutjes en de hygiënische omstandigheden zijn niet goed voor de baby's en jonge kinderen.

Vluchtelingenkamp

Terugkeer van vluchtelingen
Dominee Chege vertelt over het initiatief van de overheid om alle vluchtelingen terug te brengen naar hun "sawa's" (boerderijtjes met wat land). Vandaag zal de eerste groep van zijn dorp ook terugkeren met hulp van het Keniaanse Rode Kruis. Ik vraag iemand wat hij ervan vindt dat hij terug gaat en hij antwoordt: "Ik heb vertrouwen, God is bij ons". Maar we zien ook de stress op de gezichten. Even later zien we inderdaad dat de mensen hun oude golfplaten in een vrachtwagen laden en het hout waar de hutjes van opgetrokken waren. Daarna zien we de eerste vrachtwagen met mensen vertrekken terug naar Rurigi. Ze zwaaien naar ons, maar waar komen ze terecht? Behalve alle materiële uitdagingen die ze het hoofd moeten gaan bieden zijn er de herinneringen en het feit dat ze weer gaan wonen tussen degenen die hen hebben aangevallen en verjaagd. Er heeft nog geen gesprek met die andere gemeenschap plaatsgevonden... Rurigi ligt als enige Kikuyu dorp midden in een Kalenjin gebied en is in januari van alle kanten tegelijk belaagd. terug

Extra monden voeden in het vluchtelingenkamp
We bezoeken een ander klein kamp, na een lange slechte weg zien we een verzameling tenten staan. In tegenstelling tot het vorige kamp wonen er in deze plek alleen mensen van de Kalenjin stam, ook zij werden verjaagd door hun buren. Tijdens ons bezoek zijn niet alle 400 mensen in het kamp. Men is aan het werk op naburige velden, vaak als dagloner. De secretaris van het kamp vertelt ons dat er meer dan 400 mensen op de lijst van het kamp staan, ook mensen die onderdak hebben gevonden bij familie in de buurt. Maar het voeden van deze extra monden is niet eenvoudig voor de gemeenschap en dus proberen de gevluchte personen wel op de voedseldistributie lijst van het kamp te staan. Een lastig pakket want in principe deelt het Keniaanse Rode Kruis alleen voedsel uit aan mensen, die ook daadwerkelijk in het kamp wonen.

Kinderen in vluchtelingenkamp

Hoe kunnen we hier weer wonen zonder verzoening?

We praten met een vrouw uit een groepje oudere mensen. Ze zijn sinds twee dagen terug op de plek waar ze voorheen woonden. Hun huizen staan er niet meer. De kinderen kunnen wel naar school, want die staat er gelukkig nog. Maar het is hier meer dan 2500 meter hoog. 's Nachts wordt het ontzettend koud en ze slapen gewoon in de hutjes op het gras! De enkele deken die men via hulpverleners heeft gekregen biedt onvoldoende bescherming... Ze vertelt wanhopig: "Waar moeten we onze baby's en kinderen neerleggen? Hoe kunnen we hier slapen met al onze herinneringen aan het geweld. We hebben nog niet eens met onze "buren" kunnen praten. Ze hadden ons eerst moeten laten praten. Gisteren ging iemand bij zijn land kijken hier 2 km hiervandaan en werd hij beschoten door een speer. Hoe kunnen wij hier zijn? God heeft dit land zo gestraft omdat er bloed is vergoten. Er is ook al geen regen gevallen...."

Mensen vertellen elkaar verschrikkelijke verhalen

Alles verbrand en vernield
We gaan terug richting het grote kamp waar we onze pick up volladen met tenten om aan de kerk te schenken. Dominee Chege gaat met ons mee en we zetten koers naar zijn Rurigi. Nadat we bijna in een riviertje zijn blijven steken komen we uiteindelijk ergens bij een open veld aan. Alles wat er aan gebouwen heeft gestaan is afgebrand en vernield. De huisjes, de grote lagere school (1000 leerlingen), de middelbare school (300 leerlingen) en de kerk!

Alles is verbrand

Tijdelijk onderdak, afgebrande school
Er zijn al mensen druk aan het bouwen aan nieuwe tijdelijke onderkomens. In de puinhopen zoekt men naar spijkers en hout wat opnieuw gebruikt kan worden. Het gras ligt bezaaid met kleren die mensen tijdens de vlucht zijn kwijtgeraakt of die later zijn weggegooid. Vol verbazing lopen we over het terrein en door de afgebrande school. Op een bord staat een boodschap van 17 maart: "Kikuyu ga weg!". We vinden de verbrande resten van de schoolcertificaten en de meester neemt ze mee.

De certificaten zijn verbrand

Verdriet en radeloosheid
Bij een hutje in aanbouw ontmoeten we een vrouw die in tranen uitbarst. Ze is zo verdrietig en zo radeloos, we staan allemaal met tranen in onze ogen. Ze vertelt dat dit de plek is waar ze is geboren en getogen. "Dit is mijn thuis, maar waar moet ik nu beginnen, hoe kan ik nu weer voor mezelf gaan zorgen". Ze woont met haar (klein)kinderen, met zijn 12-en zullen ze in het hutje moeten gaan wonen. Ze heeft van de overheid wat zaden gekregen, maar ze heeft geen gereedschappen om haar land te gaan bewerken. De overheid heeft wel beloofd dat de voedselhulp door zal gaan. Uiteindelijk vertelt ze ook nog hoe haar man is omgekomen bij soortgelijke vijandigheden in 1994...... Het hutje is nog niet af, pas als het af is zullen de kinderen komen. Vanavond gaat ze weer in het kamp slapen, de politie is nog nergens te zien.

Woorden en liederen van troost en bemoediging
We zien de volgende nieuw aangekomen groep terugkerende vluchtelingen uit de vrachtwagen stappen en het terrein oplopen. De dominees roepen de mensen bij elkaar voor een korte bijeenkomst in de uitgebrande kerk. Ook daar veel kleren op de grond en andere stille getuigen van hetgeen zich heeft afgespeeld. In de kerk, onder de blote hemel komen we bij elkaar. Wij vertellen wie we zijn en hoe we ook in Nederland gaan vertellen over alles wat we hier gezien hebben, zodat de mensen in Nederland ook in gebed bij Kenia kunnen zijn. We proberen woorden van troost en bemoediging te vinden... Dat valt niet mee. Een vrouw zet een prachtig Keniaans lied in. Iedereen zingt mee. Jurjen gaat voor in het gebed. Hij benadrukt hoe dit gebouw nog steeds het huis van God is.

Men houdt een bijeenkomst in een uitgebrande kerk

Vredesopbouw, gerechtigheid, vergeving en verzoening
Aangeslagen rijden we terug naar Eldoret. Het is hartverscheurend om de mensen in deze situatie te zien. Dominee Rirei en Jurjen vertellen over het programma van vredesopbouw en verzoening dat de Anglicaanse kerk, de Gereformeerde kerk en de Presbyteriaanse kerk samen willen gaan opzetten. Nu al doen deze kerken heel veel op het gebied van psychische begeleiding, ook vinden er bijeenkomsten plaats waarop jongeren zich laten reinigen van wat ze gedaan hebben. We praten over de noodzaak van gerechtigheid: mensen die anderen hebben gedood kunnen toch niet ongestraft vrij rond blijven lopen?! Ook praten we over de onderliggen oorzaken voor dit geweld: grondbezit en de oude politieke beslissingen hierover. Verzoening is van groot belang willen mensen bij de volgende verkiezingen in 2012 vertrouwen hebben in vrede. terug

Dinsdag 13 mei 2008 - Op naar de berg Mount Elgon

Gevecht om land
Vandaag ga ik met dominee Rirei richting het noorden, ook daar zijn mensen in het recente geweld alles kwijt geraakt en gevlucht. We zetten koers naar Endebess. In deze omgeving ligt de situatie zeer complex. Mensen zijn gevlucht naar aanleiding van het plotselinge geweld na de verkiezingen, maar daarnaast speelt er op Mount Elgon ook nog een lokale oorlog. De oorzaak is opnieuw land. Meerdere groepen claimen hetzelfde land en de overheid heeft de zaken er tot op heden niet beter op gemaakt. Ook hier is de operatie "Go Home" van de overheid in volle gang. Het kamp waar ik kom had aanvankelijk 11.000 mensen; nu is dat ongeveer de helft.

Extra voedsel voor de meest kwetsbaren
Ik ontmoet dominee Elkana, weer zo'n indrukwekkende harde werker. Opgewekt gaat hij met ons mee. We lopen door het kamp. Een vrouw spreekt me aan en zegt: "We moeten terug. Wat zal er gebeuren als we niet gaan? Zullen ze ons dan slaan?" In dit kamp heeft bijdrage van Kerk in Actie ervoor gezorgd dat de meest kwetsbare mensen extra voedsel kregen: gehandicapten, hiv-positieve mensen, alleenstaande moeders met kinderen, ouderen. Ook kregen ze een muskietennet, zeep, kleren etc.

De overheid forseert overhaaste terugkeer
We spreken met de Rode Kruis manager van het kamp, die in conflict is met de overheid. Ook zij ziet dat de terugkeer-operatie van de overheid eigenlijk niet kan, maar werkend voor de overheid heeft het Rode Kruis geen andere keus dan er aan mee te werken. Ze vertelt hoe de lokale overheid geen concreet stappenplan lijkt te hebben voor de terugkeer van de vluchtelingen. Mensen worden bang gemaakt en zo aangemoedigd om te vertrekken. De overheid wil het probleem van de kampen zo snel mogelijk opgelost te zien, zodat men naar de buitenwereld kan zeggen: "De mensen zijn weer naar huis, alles is hier weer goed".

Kerken bieden psychische hulp en herstel van veiligheid
Ik spreek met de dominee die alle bijeenkomsten over water, gezondheid, distributie, veiligheid, kinderen enz. heeft bijgewoond. Hij is met de projectstaf dagelijks in het kamp aanwezig om met mensen te praten en hen psychische hulp te bieden. Zowel de dominee als de stafleden hebben recent een workshop gehad waarin zij zelf door een proces gingen om hun ervaringen te verwerken. In de training leerden zij ook hoe zij anderen psychische hulp kunnen bieden en kunnen helpen om door trauma's heen te komen. Deze training konden ze nu gelijk in de praktijk gebruiken. Dominee Elkana heeft al 38 andere voorgangers zelf getraind. De allerbelangrijkste rol is van de kerk is op dit moment: mensen psychische hulp bieden, naar hen luisteren en hen helpen weer vertrouwen te gaan krijgen. Als mensen teruggaan heeft de kerk een cruciale rol in het weer bij elkaar brengen van de verschillende gemeenschappen. Want de extra politie die de overheid inzet betekent nog niet dat er ook veiligheid is voor de mensen! Men moet in vrede naast elkaar kunnen leven, zonder bang te zijn om aangevallen te worden tijdens het werken op het land of het halen van water bij de rivier. De dominee heeft al een eenvoudig werkplan klaar voor wat hij gaat doen.

Predikanten bieden veel psychische hulp

Geen inkomsten voor dagarbeiders
Uiteindelijk word ik nog naar een ander verder afgelegen kamp gebracht, daar wordt ik met name geconfronteerd met het probleem rond de terugkeer van mensen, die geen land of winkeltje hadden. Mensen die werkten voor anderen, maar wel in het aangedane gebied woonden. Waar moeten zij beginnen als ze teruggaan? Hun huis is er niet meer en de anderen hebben nog geen geld om hen in te huren. Een oudere man zegt tegen mij: "Ik kan toch niet in een boom leven?" terug

Woensdag 14 mei 2008 - Weer naast elkaar leren leven!

Vredesopbouw en verzoening
Vandaag trokken we verder naar het midden van het land, het Nakuru district. Ook hier treffen we de situatie van ontheemden aan, die alles kwijt zijn. De partner die we bezoeken heeft financiële steun van Kerk in Actie gekregen voor vredesopbouw en verzoening. We zijn op een goed moment gekomen, want ze zijn net aan een 3-daagse workshop over dit onderwerp begonnen.

De workshops bemoedigen
De deelnemers aan de workshop zijn lokale voorgangers en sleutelpersonen uit de kampen, in totaal zijn er 28 mannen en vrouwen. Ze vertellen ons hoe belangrijk de workshop is. Alleen al het feit dat de groep uit allerlei verschillende etnische gemeenschappen bestaat heeft een positief effect. Naast elkaar zitten ze in de banken en 's nachts delen ze zelfs een kamer! Ze vertellen hoe ze depressief aankwamen voor de workshop, maar hoe ze nu al ontzettend geïnspireerd zijn en moed hebben om te gaan werken aan positieve relaties met de gemeenschappen om hen heen. Hoe ze nu leren om bruggen van vriendschap te gaan bouwen, dwars door de verschillende stammen heen.

Zaden uitdelen voor een nieuwe oogst
We gaan nog naar een plek waar de partnerorganisatie maïszaden uitdeelt aan de ontheemden. Ook erg belangrijk want het is nog nét niet te laat om te gaan planten, maar de honger hangt in de lucht. We uiten ons respect voor het werk van onze partner, de ontwikkelingsorganisatie van de Anglicaanse kerk in Kenia. terug

Verhalen van vluchtelingen

- Mr. Peter vluchtte naar familie
Mr. Peter had een klein eigen bedrijfje in Naivasha. met behulp van een machine naaide hij bekleding voor autostoelen. Eind januari brak er een golf van geweld los in zijn woonplaats, het was gericht tegen de Luo's waar hij toe behoorde. Politieke redenen lagen ten grondslag aan dit geweld: kandidaat Odinga (zelf een Luo) vocht de verkiezingsuitslag aan waarmee Kibaki (een Kikuyu) in het zadel zou blijven. Mr. Peter werd door een grote groep onbekende jongeren in elkaar geslagen: hij verloor diverse tanden en had een snijwond in zijn been. Ze lieten hem voor bewusteloos liggen om verder te gaan met anderen... Wonder boven wonder kon zijn vrouw hem na een tijdje vinden, waarna ze samen met hun vijf kinderen ontvluchtten naar het nabijgelegen gevangenisterrein. Ook de broer van Mr. Peter, diens vrouw en 3 kinderen vluchtten met hen mee.

In elkaar geslagen en gevlucht Mr Peter (blauw shirt); vooraan zijn vrouw en kinderen

Tijdelijk onderkomen bij familie Na een paar dagen zonder voedsel in een inmiddels overvolle plek bracht het Keniaanse Rode Kruis hen naar Nyanza provincie waar Mr. Peter oorspronkelijk vandaan kwam. Met behulp van de Anglicaanse kerk werd de familie overbracht naar een plek waar familie woonde. Met de hulp van familieleden bouwden ze een één-kamer-huisje van takken, modder en enkele golfplaten.

Wanhoop en trauma's Mr. Peter is nog niet in staat om alweer te gaan werken, hij voelt zich ziek door de mishandeling. Zijn vrouw vertelt hoe ze nog steeds slecht slaapt vanwege alle verschrikkelijke dingen die ze heeft gezien. Hun 4-jarige zoon is ook nog steeds van slag: hij zag de mannen aankomen die zijn vader mishandelden. Hij blijft alsmaar bij zijn moeder en laat haar geen moment meer in de steek. Mr. Peter weet dat hun eigen huis en bedrijfje en die van zijn broer allemaal zijn vernield... Er staat niks meer. Nu is voedsel het grootste probleem. Mr. Peter weet nog niet hoe het verder moet gaan met zijn gezin.

Louise is alles kwijt - Klopjacht op Luo's
Louise en haar man hadden het goed in Naivasha. Hij werkte als onderwijzer en werd gerespecteerd. Zij had een eigen hotel met 3 kamers en enkele personeelsleden. Ze hadden 8 gezonde kinderen en konden zich zelfs een auto permitteren. Op een morgen werd Louise gebeld door één van haar personeelsleden. Ze moest het huis niet uitkomen want er waren grote groepen jongeren op zoek naar Luo's. Deze groep waartoe ook Louise en haar gezin behoorden werden gezocht en vervolgens gedood. Angstig bleef het gezin binnen. De echtgenoot van Louise wilde liever in zijn eigen huis sterven dan vluchten.

Op de vlucht en alles kwijt
Uiteindelijk zagen en hoorden ze het brute geweld steeds dichterbij komen. Ze besloten het huis te verlaten via de achterdeur. Met slechts de kinderen en de kleren die ze aanhadden renden ze naar het gevangenisterrein waar al 4000 anderen hun toevlucht hadden gezocht. Er was geen voedsel, er waren geen dekens, geen tenten, helemaal niks. Na een aantal dagen kreeg het gezin vervoer aangeboden naar de provincie Nyanza, waar de familie oorspronkelijk vandaag kwam. Louise vertrok met haar zus en de kinderen vertrok. Haar man bleef achter. Inmiddels is duidelijk dat hun huis, hotel en auto allemaal zijn afgebrand.

Louise met haar zus en kinderen en leden van de Anglicaanse kerk

Opvang door Anglicaanse Kerk
In Nyanza provincie zijn ze goed opgevangen o.a. door de Anglicaanse kerk. Ze werden verzorgd en gevoed en kregen vervoer naar familieleden in Ngere. Daar konden ze terecht in een tijdelijk leegstaand eenvoudig hutje. Ze zijn alles kwijt. Louise wil best opnieuw een eigen zaak beginnen, maar dan wel hier in Nyanza. Ze zijn nog niet over alles heen wat hen is overkomen.